Nghề nấu mật mía truyền thống hơn nửa thế kỷ không chỉ góp phần tạo nên hương vị đặc trưng cho ngày Tết quê hương mà còn mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Trước đây, Thọ Điền cũ này xã Vũ Quang từng là vùng trồng mía nguyên liệu lớn của tỉnh Hà Tĩnh. Tuy nhiên, do đầu ra thiếu ổn định, giá mía bấp bênh, người dân đã chủ động chuyển sang ép mía nấu mật nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. Từ vài hộ làm thử ban đầu, nghề nấu mật dần lan rộng, hình thành làng nghề truyền thống và trở thành nguồn thu nhập chủ lực của nhiều gia đình.
Người dân bắt đầu thu hoạch mía để đưa về nhà
Gắn bó với nghề hơn 30 năm, ông Thanh thôn 3 cho biết: “Mía sau khi thu hoạch được chặt thành khúc dài khoảng 1–1,2m, đem ép lấy nước, lọc sạch tạp chất rồi đổ vào chảo lớn nấu liên tục trong nhiều giờ. Muốn mật ngon, người nấu phải đảo đều tay, thường xuyên vớt váng khi sôi. Chỉ cần lơ là một chút, mật sẽ bị cháy, sẫm màu và mất đi mùi thơm. Khi mật nguội, thấy lớp bọt đường nổi lên là đạt yêu cầu.”
Mía sẽ được chặt chia thành từng bó nhỏ để dễ dàng vận chuyển
Quy trình nấu mật tuy không cầu kỳ về máy móc nhưng đòi hỏi sự kiên trì, kinh nghiệm và cả tâm huyết của người thợ. Chính sự tỉ mỉ ấy đã tạo nên thứ mật mía có màu nâu óng đẹp mắt, vị ngọt thanh và độ sánh đặc đặc trưng, khó nơi nào sánh được.
Sau khi vận chuyển mía về sẽ được cho vào máy ép, Trước đây mọi công đoạn đều làm bằng thủ công nhưng giờ có máy đỡ hơn nhiều
Gia đình ông Bùi Đình Quyết, thôn 5 hiện trồng khoảng 6 sào mía, mỗi vụ cho sản lượng từ 2,8–3 tấn mật. Sau khi trừ chi phí, gia đình thu lãi khoảng 100 triệu đồng. Ông Quyết chia sẻ: “Từ đầu tháng 11 Âm lịch, gia đình bắt đầu thu hoạch mía và nấu mật liên tục. Mật làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó, không lo tồn hàng. Dù vất vả nhưng thu nhập khá, đủ để trang trải cuộc sống và sắm sửa Tết.”
Toàn bộ nước sau khi ép ra sẽ được nấu trên bếp với nhiệt độ lớn khoảng 4-5 tiếng, đạt độ sánh
Không chỉ được người dân địa phương ưa chuộng, mật mía Vũ Quang còn được nhiều thương lái đánh giá cao. Chị Nguyễn Thanh Duyên – người thường xuyên thu mua mật tại đây cho biết: “Ban đầu tôi chỉ mua mật mía quê mình để biếu bạn bè, người thân. Ai dùng cũng khen ngon rồi giới thiệu thêm người quen đến mua, thế là tôi trở thành người buôn mật lúc nào không hay”, chị Duyên cười nói. Theo chị, mật mía Vũ Quang có màu vàng óng, đặc sánh, rất thích hợp để làm kẹo hay chế biến các món ăn truyền thống.
Dù mang lại thu nhập ổn định, nghề nấu mật mía vẫn đối mặt với không ít thách thức như tác động của biến đổi khí hậu, biến động giá nguyên liệu và sự cạnh tranh từ các loại mật, đường công nghiệp. Trước thực tế đó, các hộ sản xuất đã liên kết thành lập Hợp tác xã Dịch vụ mật mía Sơn Thọ, tổ chức sản xuất theo quy trình tập trung, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Mật mía ở đây vừa có màu vàng óng, lại đặc sánh rất hấp dẫn
Bà Đoàn Thị Nhàn – Giám đốc HTX Dịch vụ mật mía Sơn Thọ cho biết, để đáp ứng nhu cầu tăng cao vào dịp cuối năm, HTX đang huy động tối đa nhân lực, trang thiết bị, các lò nấu hoạt động hết công suất.
Trong quá trình nấu các bọt bẩn nổi lên phía trên được những người thợ nhanh tay vớt ra, để tạo nên một mẻ mật trong và sạch
Mật mía Vũ Quang đã trở thành một làng nghề truyền thống, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân
Hiện nay, sản phẩm mật mía xã Vũ Quang đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, với giá bán khoảng 60.000–65.000 đồng/lít. Mật được đóng chai cẩn thận, dán tem nhãn đầy đủ, tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Bên cạnh đó, các hộ sản xuất còn chủ động quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội, tham gia các hội chợ thương mại, góp phần đưa mật mía truyền thống Vũ Quang ngày càng vươn xa.